Dựa trên thông tin cập nhật từ CDC, Norovirus đang lây lan rộng rãi trong mùa đông này, với gần 100 đợt bùng phát vào đầu tháng 12 năm 2024. Vậy Norovirus là gì và làm thế nào để mỗi cá nhân tự bảo vệ mình?
Norovirus, lần đầu tiên được Albert Kapikian và các đồng nghiệp xác định tại Norwalk, Ohio, vào năm 1972, vẫn tiếp tục gây ra các ca nhiễm trùng và đợt bùng phát dịch bệnh ở Hoa Kỳ hơn 50 năm sau đó. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm dạ dày ruột cấp tính theo dịch tễ, gây ra từ 19 đến 21 triệu ca mắc mỗi năm, và chịu trách nhiệm cho 2,27 triệu lượt khám ngoại trú, 465.000 lượt cấp cứu, 109.000 ca nhập viện và 900 ca tử vong hàng năm. Virus đặc biệt nguy hiểm ở trẻ em dưới 5 tuổi, người lớn trên 85 tuổi và những người bị suy giảm miễn dịch. Các nhóm này có nguy cơ mắc bệnh nặng cao hơn và chiếm phần lớn các lượt khám ngoại trú hoặc cấp cứu.
Khả Năng Bùng Phát, Lây Truyền và Triệu Chứng
Norovirus có thể bùng phát thường xuyên hơn nếu không có các hành động y tế công cộng dứt khoát, chẳng hạn như một loại vắc-xin phổ biến rộng rãi. “Mọi người đi lại nhiều hơn, điều này tạo điều kiện cho virus lây lan sang các khu vực mới. Sự đa dạng di truyền và khả năng tiến hóa nhanh chóng của Norovirus có thể dẫn đến sự xuất hiện của các chủng mới, gây ra nhiều đợt bùng phát hơn. Biến đổi khí hậu cũng có thể đóng vai trò trong các mô hình bùng phát và nơi dịch bùng phát,” theo Raj Dasgupta, MD, FACP, FCCP, FAASM, một bác sĩ nội khoa, hồi sức tích cực, hô hấp và y học giấc ngủ được hội đồng chứng nhận, đồng thời là cố vấn y tế trưởng tại Sleep Advisor.
Norovirus có nhiều tên gọi khác nhau, bao gồm cảm cúm dạ dày, cúm dạ dày ruột, virus nôn mùa đông và virus tàu du lịch. Tuy nhiên, nó không có liên quan đến bệnh cúm thông thường do virus cúm gây ra. Có nhiều chủng Norovirus, nhưng tất cả đều thuộc họ Caliciviridae, bao gồm các loại virus RNA chuỗi đơn, hướng dương, không có vỏ bọc. Chúng có khả năng lây nhiễm cao, chỉ cần 10 hạt virus là có thể gây nhiễm trùng. Con đường lây lan chính của virus là qua thực phẩm. Thực phẩm bị nhiễm bẩn do nhân viên phục vụ ăn uống trong quá trình chế biến là nguồn lây nhiễm phổ biến. Các đợt bùng phát do ăn trái cây và rau củ bị nhiễm bẩn, cũng như từ cá và hàu, là phổ biến. Lây truyền từ người sang người cũng có thể xảy ra khi các giọt bắn từ chất nôn hoặc phân của người bị nhiễm bệnh lây sang người khác. Bề mặt bị nhiễm bẩn cũng là một phần của sự lây lan của nó.
Virus này biến đổi rất nhanh chóng, và CDC cho biết các chủng mới đang gây ra số ca nhiễm tăng thêm tới 50%. Tiến sĩ Dasgupta nhận định: “Norovirus giống như một kẻ thay hình đổi dạng.” Ông giải thích thêm rằng sự tiến hóa không ngừng này đồng nghĩa với việc các chủng mới sẽ liên tục xuất hiện, điều này có thể tác động đến cách thức bùng phát dịch và hiệu quả của các biện pháp phòng ngừa.
Hai người có kết quả xét nghiệm dương tính với Norovirus được coi là một đợt bùng phát. Ở Hoa Kỳ, có khoảng 2000 đợt bùng phát mỗi năm, hầu hết xảy ra từ tháng 11 đến tháng 4. Các đợt bùng phát đã xảy ra ở nhiều môi trường khác nhau, bao gồm các cơ sở y tế, tàu du lịch, doanh trại quân đội, trường học, viện dưỡng lão và khu nghỉ dưỡng. Thời gian ủ bệnh của Norovirus là từ 12 đến 48 giờ, với thời gian trung bình là 33 giờ.
Các triệu chứng phổ biến nhất của Norovirus là buồn nôn, nôn mửa và tiêu chảy. Ngoài ra, người bệnh cũng có thể bị đau nhức cơ thể, đau đầu, đau bụng và chuột rút, cùng với ớn lạnh. Sốt là một triệu chứng ít phổ biến hơn nhưng cũng đã được ghi nhận. Các triệu chứng thường kéo dài từ 1 đến 3 ngày và có thể tự khỏi. Tuy nhiên, những người bị suy giảm miễn dịch, người mới được cấy ghép nội tạng, người lớn tuổi và trẻ sơ sinh có nguy cơ tử vong cao hơn và cần được đặc biệt chú ý.
Phòng Ngừa và Kiểm Soát: Phương Pháp Hiệu Quả và Các Lựa Chọn Mới
Biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất là rửa tay đúng cách. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng việc rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong ít nhất 20 giây là cách vệ sinh tay hiệu quả nhất để loại bỏ virus. Các dung dịch sát khuẩn tay chứa cồn ít hiệu quả hơn. Mặc dù chúng có thể làm giảm số lượng virus trên tay, nhưng tốt nhất nên sử dụng chúng song song với việc rửa tay đúng cách.
Việc khử trùng bề mặt cũng đóng vai trò thiết yếu trong kiểm soát nhiễm khuẩn. Trong các đợt tiêu chảy và nôn mửa, virus vô tình phát tán vào không khí và bám vào các bề mặt. Bồn rửa, bồn cầu, giường, ghế, mặt bàn, cửa ra vào, tay nắm vòi nước và sàn nhà đều là những nguồn lây nhiễm tiềm tàng. Tất cả các bề mặt có khả năng bị nhiễm bẩn phải được khử trùng, và bất kỳ vật dụng nào không thể khử trùng thì phải được loại bỏ. Mầm bệnh này có thể tồn tại trên bề mặt tới 2 tuần. Nó cũng có thể sống sót ở nhiệt độ đóng băng và nước ấm, nhưng sẽ chết khi tiếp xúc với nhiệt độ 145 độ F (khoảng 62,7 độ C).
Thuốc tẩy (Bleach) có khả năng tiêu diệt virus. Pha 5 đến 25 thìa canh thuốc tẩy clo vào một gallon nước sẽ tạo ra dung dịch khử trùng hiệu quả có thể dùng để khử trùng bề mặt và ga trải giường. Bipolar ionization (ion hóa lưỡng cực) là một kỹ thuật mới hơn cũng đã được sử dụng để giảm khả năng lây nhiễm và tiêu diệt virus.
Tiến sĩ Philip M. Tierno, Jr, giáo sư vi sinh và bệnh học tại Trường Y NYU Grossman và Trung tâm Y tế NYU Langone, cho biết: “Ngoài ra, vì Norovirus có thể tồn tại trên các bề mặt dễ chạm như tay nắm cửa, điện thoại, bàn phím máy tính, tay vịn hoặc các bề mặt khác mà người bị nhiễm bệnh vừa chạm vào, việc bổ sung hệ thống ion hóa lưỡng cực vào hệ thống HVAC (điều hòa không khí) tại nhà hoặc văn phòng có thể giúp tiêu diệt sự nhiễm bẩn trên các bề mặt ở không gian công cộng, vì nó liên tục khử trùng các bề mặt, từ đó giảm nguy cơ lây nhiễm.”
Để kiểm soát lây nhiễm, Tiến sĩ Tierno nói thêm rằng những người mắc Norovirus cũng cần được nghỉ làm. Hầu hết mọi người ngừng thải virus trong vòng 3 ngày, nhưng những người bị suy giảm miễn dịch có thể tiếp tục thải virus qua phân trong nhiều tháng. Việc cho phép người bệnh đi làm sẽ gây nguy hiểm cho cộng đồng. Một người bệnh có thể lây nhiễm cho hàng trăm người vì virus có khả năng lây lan rất cao. Tuy nhiên, việc thực thi điều này thường gặp nhiều thách thức vì nhiều nhân viên chế biến thực phẩm không được hưởng chế độ nghỉ ốm có lương. Các nhà lập pháp cần làm nhiều hơn nữa để ban hành luật bắt buộc phải có chế độ nghỉ ốm có lương cho người lao động vì lợi ích sức khỏe cộng đồng.
Kiểm soát Norovirus: Những Bước Tiến Mới Nào Sắp Tới?
Trong nhiều năm, Norovirus không thể nuôi cấy được trong phòng thí nghiệm, nhưng những tiến bộ gần đây đã cho phép các nhà khoa học nuôi cấy chúng trên mô giống ruột được làm giàu bằng vi khuẩn. Việc khó nuôi cấy trong phòng thí nghiệm đã cản trở nghiên cứu về cách tiêu diệt, kiểm soát và phát hiện virus. Điều này thật đáng lo ngại, khi mà căn bệnh này gây thiệt hại cho Hoa Kỳ 7,6 triệu đô la chi phí trực tiếp và 165,3 triệu đô la tổn thất năng suất mỗi năm.
Hiện tại, chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu cho Norovirus. Đối với hầu hết mọi người, đây là một bệnh tự khỏi sau khoảng 3 ngày. Trọng tâm của việc chăm sóc là duy trì đủ nước và điều trị các triệu chứng. Probiotic có thể giúp kiểm soát tiêu chảy, nhưng điều này vẫn đang được nghiên cứu thêm. Mất chất lỏng nghiêm trọng có thể xảy ra và dẫn đến các biến chứng như mất nước, hạ kali máu, hạ natri máu, nhiễm toan chuyển hóa, hội chứng tan máu urê huyết và suy thận.
Năm nay, các nhà khoa học đã báo cáo những cải thiện lâm sàng ở 4 người bị suy giảm miễn dịch mắc Norovirus mãn tính khi được điều trị bằng favipiravir, bao gồm cả khi kết hợp với nitazoxanide. Các loại thuốc này đã làm giảm khả năng lây nhiễm của virus, nhưng cần có thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để xác định tính an toàn và hiệu quả của chúng trên số lượng bệnh nhân lớn hơn.
Hiện tại, chưa có vắc-xin Norovirus nào được lưu hành rộng rãi, nhưng một số ứng cử viên đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng. Một trong những ứng cử viên đầy hứa hẹn nhất được tạo ra bởi các nhà nghiên cứu từ Trường Y Đại học Washington, những người đã hợp nhất các dạng tái tổ hợp của Norovirus với vắc-xin Rotavirus hiện có và tạo ra phản ứng miễn dịch với cả hai loại virus này ở chuột. Vẫn còn phải xem liệu kết quả này có thể được nhân rộng một cách an toàn và hiệu quả trên người hay không.
Có lẽ vì hầu hết mọi người đều hồi phục mà không gặp sự cố nghiêm trọng và số ca tử vong hàng năm vẫn dưới 1000, nên Norovirus chưa nhận được sự quan tâm đúng mức. Tuy nhiên, những nỗ lực phối hợp để đẩy nhanh phát triển vắc-xin và xác định các tác nhân làm giảm khả năng lây nhiễm có thể cứu sống các nhóm dễ bị tổn thương, đồng thời giúp giảm bớt chi phí khổng lồ hàng năm do các đợt bùng phát Norovirus gây ra.
Tài liệu tham khảo
- Lucero Y, Matson DO, Ashkenazi S, George S, O’Ryan M. Norovirus: Facts and Reflections from Past, Present, and Future. Viruses. 2021;13(12):2399. Published 2021 Nov 30. doi:10.3390/v13122399
- Norovirus Burden and Trends | CDC. https://www.cdc.gov/norovirus/burden.html
- Capece G, Gignac E. Norovirus. [Updated 2023 Aug 14]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513265/
- Preventing norovirus. Centers for Disease Control and Prevention. Published May 10, 2023. https://www.cdc.gov/norovirus/about/prevention.html
- Norovirus. National Collaborating Centre for Infectious Diseases. Published January 25, 2023. Norovirus.
- Bartsch SM, O’Shea KJ, Lee BY. Corrigendum to: The clinical and economic burden of norovirus gastroenteritis in the United States. The Journal of Infectious Diseases (Online University of Chicago Press)/the Journal of Infectious Diseases. 2021;224(4):741. doi:10.1093/infdis/jiab197
- Kreins A, Roux E, Pang J, et al. Favipiravir induces HuNoV viral mutagenesis and infectivity loss with clinical improvement in immunocompromised patients. Clinical Immunology. 2024;259:109901. doi:10.1016/j.clim.2024.109901
- Kawagishi T, Sánchez-Tacuba L, Feng N, et al. Mucosal and systemic neutralizing antibodies to norovirus induced in infant mice orally inoculated with recombinant rotaviruses. Proc Natl Acad Sci U S A. 2023;120(9):e2214421120. doi:10.1073/pnas.2214421120
***Link bài viết gốc: https://www.infectioncontroltoday.com/view/norovirus-an-old-virus-seeking-new-public-health-actions